“Van de vele manieren waarop je een banksysteem zou kunnen organiseren, is die van vandaag wel de slechtste.”

Mervyn King, gov. Bank of England

Wat doet een centrale bank?

Een centrale bank heeft de belangrijke taak om te zorgen dat het geldsysteem goed blijft werken. Een centrale bank is verantwoordelijk voor het controleren van de geldhoeveelheid van een munteenheid. In de meeste gevallen betreft dit een nationale munteenheid, of in het geval van de Europese Unie, de euro als munteenheid van de Europese monetaire unie.

Een centrale bank heeft een monopolie op het maken van papier- en muntgeld (contanten) in de wettelijke munteenheid. Het maken van geld in elektronische vorm door commerciële banken wordt toegestaan (zie: Waar komt geld vandaan?).

Het beïnvloeden van de totale geldhoeveelheid doet een centrale bank niet door het maken of vernietigen van contanten, maar door de voorwaarden te bepalen waaronder commerciële banken nieuw geld mogen maken. Hiervoor heeft ze verschillende middelen beschikbaar.

Vaststellen van reserve-eisen

Een centrale bank eist dat een commerciële bank een bepaalde hoeveel geld als reserve moet aanhouden. Deze eis kan zowel gesteld worden aan de reserve van een commerciële bank in eigen kas of op een rekening bij de centrale bank. Door deze eisen te verhogen of verlagen, beïnvloedt de centrale bank de hoeveelheid geld die een commerciële bank kan maken door het uitgeven van leningen.

Bepalen van rente

Commerciële banken lenen het geld op hun rekeningen bij de centrale bank aan elkaar uit. Een tweede manier waarop een centrale bank de geldhoeveelheid kan beïnvloeden is door het bepalen van (een bandbreedte in) het rentepercentage waaronder commerciële banken het geld op hun rekeningen bij de centrale bank aan elkaar uitlenen. Wanneer een commerciële bank bijvoorbeeld een aantal grote leningen wil doen aan haar klanten (en hiermee dus nieuw geld in omloop wil brengen), wordt de hoeveelheid geld die de commerciële bank in reserve heeft ten opzicht van de totale hoeveelheid die ze aan tegoeden heeft uitstaan kleiner. Om toch aan de reserve-eisen van de centrale bank te blijven voldoen, moet zij dus mogelijk geld lenen van een andere commerciële bank. Wanneer de centrale bank de kosten voor deze lening van een collega-bank hoger maakt door de rente te verhogen, zal de commerciële bank deze kosten doorberekenen aan haar klanten en zal de vraag naar nieuwe leningen afnemen.

Kopen en verkopen van waardepapieren

Centrale banken kunnen ook de geldhoeveelheid beïnvloeden door zelf waardepapieren te kopen en verkopen. Wanneer een centrale bank waardepapieren van een commerciële bank koopt, doet ze dit door een geldbedrag – nieuw geld – op de rekening van de commerciële bank bij de centrale bank bij te schrijven. De commerciële bank kan vervolgens meer geld uitlenen en toch aan de reserve-eisen blijven voldoen.

Een centrale bank kan ook direct geld uitlenen aan commerciële banken, maar dit wordt slechts toegepast als een crisissituatie dit als uiterste oplossing vereist. De centrale bank treedt dan op als een zogenaamde lender of last resort.

Maatschappelijke positie

Centrale banken spelen een cruciale rol in het hele financiële systeem. Toch blijft hun maatschappelijke positie altijd een beetje vaag. Dat heeft te maken met het kernidee van het kapitalistische systeem, namelijk dat de economie zijn eigen wetmatigheden kent en het reguleren van de kapitaalmarkt dus louter een technische zaak is.

In theorie kunnen centrale banken hun taken alleen maar goed uitoefenen als zij volledig onafhankelijk opereren: onafhankelijk van de private belangen van individuele banken, maar óók van de overheid. Wat noodzakelijk is voor de stabiliteit van het financiële systeem, botst immers vaak met wat politici meestal willen, nl. geld uitgeven.

In tegenstelling van wat men vaak denkt, is een centrale bank dus geen overheidsdienst die onder democratische controle staat. In feite is het een soort overkoepelende organisatie van de private banken zelf. Aan de andere kant worden de wetten die de centrale banken implementeren en een aantal van haar taken wel door de overheid vastgesteld. De benoeming van de bestuurders is ook dikwijls een politieke zaak. Maar formeel houdt de bemoeienis van de politiek daarna op.
 

 Amsterdamse Wisselbank
The usurers Marinus van Reymerswaele
Het oude Stadhuis, Saenredam (1597 - 1665)
Een voorloper van de rol van een centrale bank was de Amsterdamsche Wisselbank, opgericht in 1609 en gevestigd in het oude Stadhuis op de Dam. Hier werd geld getaxeerd en ingewisseld tegen edelmetaal. In navolging hiervan ontstonden in Zweden en Engeland de eerste nationale centrale banken die de basis vormden voor de moderne centrale banken van vandaag.
Coöperatie Kunst Reserve Bank — Overtoom 256, 1054JA Amsterdam — T. 06 1226 3331 — info@kunstreservebank.nl