“Wat men moet begrijpen van het fractionele banksysteem is dat, net als bij een stoelendans, zolang als de muziek klinkt er geen verliezers zijn.”

Andrew Gause

Nieuwsbrieven

Nieuwsbrief september 2015 - 9 september 2015

Geld – het blijft vreemd spul

Wat is dat toch met geld? Wat is die mysterieuze kracht waardoor het mensen zelfs in zijn meest platte en abstracte vorm – namelijk als cijfers op een beeldscherm – volledig kan beheersen. Want wie eenmaal in aanraking is gekomen met geld, die wil doorgaans meer. In die zin is geld een besmettelijk goedje. Met soms weerzinwekkende ziekteverschijnselen.

Grensland - MoldaviëJelle Brandt Corstius stuitte onlangs op een mooi voorbeeld in Moldavië. Van zichzelf al niet een bijzonder kleurrijk land, maar extra treurig omdat vrijwel de gehele bevolking uit ouderen bestaat. Alle jongeren zijn naar Italië vertrokken om daar geld te verdienen. Hetzelfde zien wij in andere ontwikkelingslanden: jonge mensen verlaten hun geboortegrond om in grote steden of verre landen geld te verdienen. Maar keren zij vervolgens terug om met het verdiende geld de eigen plek te verbeteren? Nee, ze laten aan de rand van hun geboortedorp een klein paleisje bouwen – niet om in te wonen, maar om mee te pronken naar hun buren.

Dat is wat geld doet. Blijkbaar is geld in staat om alle sociale- en culturele normen en waarden te laten verdampen. Liberalen spreken in dit verband liever over 'bevrijden' maar het effect blijft hetzelfde: onder invloed van geld komen (al dan niet traditionele) afwegingen over wat goed, nuttig of verstandig is, op losse schroeven te staan.

Dat geldt voor jongeren uit Moldavië, maar net zo goed voor steenrijke Arabieren die in Londen alle 18e en 19e-eeuwse huizen opkopen en zo de lokale woningmarkt ontwrichten. Wederom niet om in die huizen te wonen, maar louter als bling-bling pied-à-terre. Dit zijn natuurlijke extreme voorbeelden maar wie terugkijkt in zijn eigen familiegeschiedenis, zal ergens op een vergelijkbaar verhaal stuiten: ouders, grootouders, voorouders trokken van hun geboortegrond naar steden waar geld te verdienen was. En ze bleven in die steden want daar wordt men onderdeel van een ander soort samenleving waarin moraliteit niet langer vastligt in eeuwenoude tradities, maar waarin normen en waarden op een dynamische manier worden uitgedrukt – namelijk met geld. In die zin, leiden wij allemaal aan dezelfde ziekte: de geldpest.

Nieuwe serie munten!

De trouwe leden en volgers van de KRB hebben er lang op moeten wachten, maar eindelijk is het dan zover: er worden weer munten geslagen!

De nieuwe serie is het resultaat van enkele maanden onderzoek n.a.v. een voorstel van de Spaanse kunstenaar Alonzo Vazquez om munten in andere materialen te slaan. Experimenten met steengruis, vezels, plastics en zelfs biologisch materiaal leverde helaas niet veel op, maar het biologische materiaal leidde wel tot het idee om iets met bacteriën of virussen te doen – vanzelfsprekend als verbeelding van het  besmettelijke karakter van geld. Dit heeft uiteindelijk geleid tot de nieuwe serie munten met
afbeeldingen van de vier gevaarlijkste virussen ter wereld: Ebola, Hendra, Lassa en Marburg.

Wij pakken meteen goed uit want deze vier munten zullen op een hele bijzondere manier worden geproduceerd. In ons materiaalonderzoek stuitten wij namelijk op een fascinerend metallurgisch proces om metaal te kleuren: elektrolytisch anodiseren. Dit is een vrij ingewikkeld proces waarmee de oppervlaktestructuur van aluminium poreus wordt gemaakt zodat er kleurstoffen in het metaal kunnen worden gebracht. Hoe dit precies in zijn werk gaat, kunt u zien in dit filmpje waarin de tien stappen van het kleuren van de eerste Ebola-munt wordt gevolgd.

Youtube - kleuren van muntMunt-EbolaDe eerste exemplaren van deze eerste munt zijn inmiddels gereed en zijn vanaf vandaag te bestellen bij het online loket. We pakken de draad weer op bij de koers waar we begin dit jaar waren gebleven, dus de prijs is nog steeds € 113,94.
Omdat de productie van deze munt veel bewerkelijker is dan normaal, slaan wij niet alle 100 exemplaren, maar alleen munten die daadwerkelijk zijn besteld. Houd dus rekening met een wat langere levertijd van ca. 1 week.

Wij hopen (en verwachten) dat deze unieke munt veel aftrek zal vinden. Onze reserves zijn inmiddels weer wat ruimer maar nog steeds te krap om meteen een investering te doen in vier stempels. De inkomsten van de eerste munt zijn dus nodig om de volgende munt uit de serie te kunnen produceren. Vandaar deze oproep aan alle filiaalhouders om nog eens goed rond te kijken naar potentiële kopers voor deze reservemunt – een unieke munt van gekleurd metaal die dit keer niet alleen figuurlijk, maar ook letterlijk meerdere lagen bevat!

Oh-oh-Ohropa...

Wij ontvingen veel positieve reacties op de vorige nieuwsbrief met enkele notities bij de Griekse crisis. Op verzoek daarom opnieuw wat losse gedachten bij de crisis – waarvan velen beweren dat die nu voorbij is, al moeten we dat misschien toch betwijfelen.

De lezers van deze nieuwsbrief weten inmiddels dat 96% van al het geld uit louter schuld bestaat. Grote economen als Keynes en Von Hayek voorzagen al dat dit tot bizarre situaties kan leiden. Zo zal theoretisch al het geld verdwijnen als iedereen zijn schulden afbetaalt. Maar zonder geld vallen vanzelfsprekend ook alle economische activiteiten stil en dat is natuurlijk niet de bedoeling.

John Maynard KeynesVoor Von Hayek was dit een reden om te pleiten voor een stabieler geldsysteem gebaseerd op vrij verhandelbaar goud in plaats van schuld. Keynes redeneerde echter precies de andere kant op. De hoeveelheid goud is per definitie gelimiteerd en bovendien in handen van een kleine, geprivilegieerde groep. Goud is daarmee gefixeerd, terwijl een complexe, beweeglijke economie juist om fluïditeit (lees: liquiditeit) vraagt. Volgens Keynes is er dus niets op tegen om in tijden van crisis schulden te maken: daarmee stimuleer je immers de economie. Daarentegen is het afbetalen van schulden tijdens een crisis juist desastreus, want daarmee onttrek je de energie aan het systeem waarmee de economie zichzelf moet herstellen.

De geschiedenis heeft Keynes uiteindelijk gelijk gegeven. Roosevelt's New Deal in de jaren '30, het naoorlogse Marshallplan en recent Obama's opkoopprogramma in 2008 laten allemaal zien dat een economie inderdaad weer vlot is te trekken door schulden aan te gaan.

Friedrich August von HayekKunnen we Von Hayek daarmee bij het vuilnis zetten? Niet helemaal. Een schuld vraagt immers altijd om een verstrekker en die zal alleen geld uitlenen als er reëel uitzicht is op terugbetaling. In economische termen: een schuld is slechts reëel voor zover zij een (toekomstige) waarde vertegenwoordigt. De diepere betekenis van deze logica wordt duidelijk als wij het woord 'schuld' hier lezen zoals Von Hayek het bedoelde – namelijk als 'geld'. M.a.w.: geld kan slechts functioneren als het ook een reële waarde vertegenwoordigt. Waarom kennen wij waarde toe aan een stukje papier met een cijfer? Niet vanwege het (dikwijls beroerde) grafische ontwerp, maar omdat het letterlijk 'schuldpapier' is. Het algemeen vertrouwen in de waardevastheid van onze collectieve schuld bepaalt daarom de waarde van ons geld. In een situatie waarin 96% van al het geld schuldpapier is, heeft dit vergaande consequenties: verdwijnt het vertrouwen, dan is al het geld opeens ook waardeloos.

Dit is precies waarom de crisis van 2008 zo vreselijk eng was. Financiële crises zijn van alle tijden: chocoladeletters op de voorpagina, paniek op de beursvloer, wanhopige beleggers, boze burgers die supermarkten bestormen, bankruns – been there, done that, got the T-shirt. Maar dit keer waren niet de beurzen in paniek, maar de grote geldverstrekkende instituten (banken, investerings- en pensioenfondsen). En niet omdat men het rendement van bepaalde economische activiteiten verkeerd had ingeschat, maar omdat men elkaars onderpand (lees: geld) niet meer vertrouwde. Vertrouwen weg – geld waardeloos – wereldeconomie dood; dat was het scenario dat zich eind 2008 aftekende.

Wall Street JournalAchteraf moeten wij onszelf maar feliciteren met ons gebrekkige begrip van het monetaire systeem, want als het brede publiek de werkelijke betekenis van de krantenkoppen op maandag 15 september had begrepen, waren in de hele westerse wereld niet alleen alle banken, supermarkten, Adidas- en Apple-stores, maar vermoedelijk ook alle munitiedepots bestormd.
Gelukkig is het zover niet gekomen. Bij de banken bleek het vertrouwen niet volledig verdwenen, maar slechts 'bevroren'. Een kordaat ingrijpen van Obama (omzetten van $ 700 miljard aan 'irreële' leningen in reële publieke schuld) herstelde de waarde van het onderpand en daarmee het onderlinge vertrouwen van de banken waardoor de boel weer in beweging kwam.

Dit kan niet waar zijnHet ontbreken van een politiek orgaan in Europa om even kordaat een soortgelijke beslissing te nemen, is één van de reden waarom de crisis hier nog altijd voortduurt en uiteindelijk ook veel dieper reikt. Aan deze kant van de oceaan werden publieke middelen eerst mondjesmaat door de afzonderlijke landen ter beschikking gesteld om de eigen nationale kampioenen (Anglo Irish, Bankia, Santander, ABN, SNS, etc.) te redden. Maar met die nationale noodoplossingen werden de verschillen tussen de economieën van de Noordelijke en Zuidelijke landen natuurlijk enorm uitvergroot en dat leidde tot de onvermijdelijke existentiële crisis waar Europa nu nog steeds mee worstelt. In zo'n crisis wordt het inderdaad bijzonder lastig om met 19 (of 28) landen te beslissen of er publieke middelen naar Griekenland, Spanje, Portugal, Italië of binnenkort misschien zelfs Frankrijk moeten gaan. Daar gaan de financiële markten natuurlijk niet op wachten. Gevolg is dat nu niet democratisch gekozen politici, maar de financiële markten het financiële en economische beleid in Europa bepalen.

En zoals Joris Luyendijk in zijn recente boek heeft laten zien, liggen de mensen die de financiële markten bevolken niet bepaald wakker van de zorgen om het algemeen belang. Voor zover zij zich ergens zorgen over maken, dan is het wel de extreem hoge kosten van het leven in een stad als Londen. Een leven in het hart van de financiële wereld waarvoor zij natuurlijk zelf hebben gekozen. Of niet... Misschien moeten wij ze ook maar zien als slachtoffers van – inderdaad – diezelfde geldpest waarmee wij deze nieuwsbrief begonnen.
 



Comité van aanbeveling

Herman WijffelsProf.dr. H.H.F. Wijffels, voormalig voorzitter van de Rabobank, voorzitter van de SER en Nederlandse bewindvoerder bij de Wereldbank in Washington. Herman Wijffels is momenteel hoogleraar ‘duurzaamheid en maatschappelijke verandering’ aan de Universiteit Utrecht.

Arnold HeertjeProf.dr. A. Heertje, emiritus hoogleraar staathuishoudkunde aan de juridische faculteit van de Universiteit van Amsterdam. Tevens bijzonder hoogleraar in de geschiedenis van de economische wetenschap en lid van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen.

Rick van der PloegProf.dr. F. van der Ploeg, staatssecretaris voor cultuur en media in het Kabinet-Kok II. Rick van der Ploeg is tegenwoordig hoogleraar economie, University of Oxford en hoogleraar politieke economie, Amsterdam School of Economics, Universiteit van Amsterdam.

Coöperatie Kunst Reserve Bank — Overtoom 256, 1054JA Amsterdam — T. 06 1226 3331 — info@kunstreservebank.nl