“Onhoudbare situaties gaan meestal langer door dan economen voor mogelijk houden. Maar eens houden ze op en wanneer dat gebeurt, is het meestal zeer pijnlijk.”

Paul Krugman

Nieuwsbrieven

Nieuwsbrief 11 november 2014 - 11 november 2014

Veel kabaal rond Kapitaal

Kapitaal in de 21ste eeuwVoor wie het is ontgaan: vorige week is de Nederlandse vertaling van Kapitaal in de 21ste Eeuw van Thomas Piketty verschenen. De subtitel 'het belangrijkste boek van het jaar – misschien wel van de komende tien jaar' is misschien wat overdreven, maar het gaat hier zondermeer om een belangwekkende studie waarin de klassieke ideeën over de aanwas en verdeling van kapitaal volledig op zijn kop worden gezet. Het belangrijkste thema – het toenemende verschil in rendement op kapitaal en arbeid – was al eerder door mensen als Joseph Stiglitz (The price of inequality) aangekaart, maar de verdienste van Piketty is dat hij dit vermoeden nu met keiharde cijfers weet te onderbouwen. Het is niet verwonderlijk dat deze studie zoveel aandacht trekt want het gaat hier om een wetmatigheid die de essentie van het kapitalistische systeem aantast. Over de remedies kan worden gediscussieerd, maar Piketty heeft in ieder geval overtuigend aangetoond dat wij hier met een fundamenteel probleem te maken hebben.

Piketty in Tweede KamerVorige week hebben wij de Franse econoom ook in de Tweede Kamercommissie Financiën zien optreden. Tegen alle verwachtingen in werd dit toch een bijzondere en interessante bijeenkomst. Bijzonder was natuurlijk dat er in het parlement eindelijk eens een aantal fundamentele problemen van het huidige economische stelsel aan de orde werd gesteld. Interessant omdat hier pijnlijk duidelijk werd hoe weinig grip onze volksvertegenwoordigers eigenlijk hebben op de grote financieel-economische thema's van deze tijd. In een merkwaardig soort brabbelengels (waarbij je je meteen afvraagt hoe men de 900 pagina's van de Engelse editie heeft doorgeworsteld), wisten de parlementariërs slechts de meest voor de hand liggende vragen te stellen – vragen waarmee zij toch vooral hun eigen archaïsche ideologieën onder de aandacht wilden brengen. Onvermijdelijk werd de kroon gespannen door VVD'er Helma Neppérus die zich afvroeg of niet iedereen gewoon minder belasting kon betalen. Allemaal minder belasting – iedereen rijk – alle problemen opgelost! Tja... dat niveau dus.

Kapitaal in de 21ste eeuw
Thomas Piketty
uitgeverij Bezige Bij
€ 34,90

De Schaduwelite

De SchaduweliteWat economische politiek betreft, hoeven wij van onze volksvertegenwoordigers dus niet zoveel te verwachten. Dat is in ieder geval de mening van Ewald Engelen die zich al jaren afvraagt waarom wij niet met z'n allen naar de Zuidas trekken om daar de boel eens flink kort en klein te slaan. Nu hebben wij ons destijds ook al verbaasd over het feit dat de Occupy beweging haar tenten op het beursplein opzette en niet (bij ons) op de Zuidas – alsof de beurshandel de crisis heeft veroorzaakt.

In De Schaduwelite laat Engelen zien dat het toch echt de financiële instellingen op de Zuidas zijn geweest. In de bijtende stijl die wij kennen van zijn columns en artikelen in De Groene en de NRC, schets Engelen een scherp beeld van de illusies en wanen waardoor zowel de financiële-, als de bestuurlijke bobo's zich voor, tijdens en na de crisis lieten leiden. Kool en geit, man en paard – niets en niemand wordt gespaard en dat maakt dit boekje tot een heerlijke who-is-who van de financiële elite die hier in Nederland (nog altijd) de boel bestiert. Engelen is niet het soort auteur die zich laat redigeren en dat is jammer want hij heeft een beetje de neiging om zijn zinnen uit vijf bijzinnen met allerlei onnodige details op te bouwen en dat komt de leesbaarheid niet bepaald ten goede. Maar voor wie daar een beetje doorheen kan lezen, biedt met dit boekje een ontluisterend kijkje in de denkwereld van de financiële en politieke elite van Nederland.

De Schaduwelite
Ewald Engelen
uitgeverij Amsterdam University Press
€ 19,95

Modern Monetary Theory

Modern Monetary TheoryZoals gezegd kunnen wij ons de frustratie van Ewald Engelen over het uitblijven van een felle publieke reactie op de crisis wel voorstellen. In zekere zin is dat ook de aanleiding waarom wij vier jaar geleden de Kunst Reserve Bank hebben opgericht. Niet om mensen op toe roepen om de banken op de Zuidas te bestormen, maar wel om een breder publiek bekend te maken met de principes (en fundamentele problemen) van het huidige financiële stelsel.

Zoals economen als Stiglitz en Piketty aantonen, loopt het huidige financiële- en monetaire systeem tegen zijn grenzen aan. De grote vraag is hoe wij om gaan met die grenzen. Modderen wij maar zo'n beetje door in afwachting van een echte grote,  allesverwoestende crisis die er onvermijdelijk gaat komen, of weten wij het kapitalistische systeem bijtijds om te buigen naar een bestendiger systeem waarin iedereen weer kan geloven omdat iedereen vertrouwt dat het ook werkelijk voor hem/haar werkt? Het lastige is dat die ombuigingen niet meer over een procentje hier of regeltje daar gaan, maar om fundamentele wijzigingen in de manier waarop het hele systeem wordt ingericht. We praten dan echt over het implementeren van een compleet nieuwe orde – zoals in 1944 in Bretton Woods de basisprincipes van de naoorlogse economie werden vastgelegd (overigens ook pas na een allesverwoestende crisis/oorlog).

Vanzelfsprekend verheugen wij ons in alle kritiek die er de laatste tijd op de bestaande economische orde wordt geleverd. In al deze kritiek wordt echter ook pijnlijk duidelijk hoe groot en complex het financiële systeem is geworden en dat er juist daarom weinig ruimte is voor bijsturing. Daarbij zijn er ook vrijwel geen alternatieven. Want sinds de grote discussies in de jaren '40 tussen de economen Keynes en Hayek zijn er eigenlijk nauwelijks nieuwe ideeën over geld en geldschepping ontwikkeld. Ook dat is een belangrijke reden waarom de Kunst Reserve Bank is opgericht: door op een tamelijk extreme manier een compleet nieuw type geld te introduceren, hopen wij frisse nieuwe ideeën over het hele geldsysteem te stimuleren.

Voor ons blijft het kernprobleem de wijze waarop in het huidige monetaire systeem geld wordt gecreëerd – geld dat als schuld wordt verpakt in allerlei abstracte producten die geen enkele relatie meer hebben met de reële economie. Producten waarmee verschrikkelijk veel geld wordt 'verdiend', maar die voor mensen als u en ik gewoon niet beschikbaar zijn omdat ze louter bestaan op de computerterminals van de financiële instellingen op Wall Street, Canary Wharf en de Zuidas.

Op allerlei plekken wordt er natuurlijk wel nagedacht over geldschepping, maar doorgaans zijn die initiatieven erg lokaal (LET-systemen), extreem politiek (herinvoering goudstandaard), volkomen utopisch (Kunst Reserve Bank) of het zijn pogingen om oude ideeën nieuw leven in te blazen (Positive Money).

Een van de weinige, werkelijk nieuwe ideeën over geldschepping is de Modern Monetary Theory (MMT). Deze theorie komt voort uit de school van het zogenaamde chartalisme die stelt dat een autonome staat ook autonomie heeft over haar eigen munteenheid. Interessant aan MMT is dat hierin allerlei oude en nieuwe inzichten over het wezen van geld samenkomen (o.a. die van de hier eerder genoemde David Graeber). Belangrijkste gedachte is dat wij ons nog nauwelijks realiseren welke ongekende mogelijkheden het opheffen van de goudstandaard (1973) en de overgang naar een 100% fiduciair geldsysteem eigenlijk heeft geopend. Misschien wat specialistisch, maar voor de hardcore economen onder ons is MMT zeker iets om in de gaten te houden. Wij gaan hier binnenkort nog veel over horen (niet in het minst omdat deze theorie perfect duidelijk maakt waarom de huidige Euro gedoemd is te mislukken).

In Nederland houden vooral Herman Meester en Remco Schrijvers zich intensief bezig met MMT. Opvallend genoeg geen traditioneel geschoolde economen, maar academici die zich na de crisis zijn gaan interesseren voor de fundamentele economische problemen van deze tijd.
Uitgebreide informatie over MMT vindt u ook op de website New Economic Perpectives

 



Comité van aanbeveling

Herman WijffelsProf.dr. H.H.F. Wijffels, voormalig voorzitter van de Rabobank, voorzitter van de SER en Nederlandse bewindvoerder bij de Wereldbank in Washington. Herman Wijffels is momenteel hoogleraar ‘duurzaamheid en maatschappelijke verandering’ aan de Universiteit Utrecht.

Arnold HeertjeProf.dr. A. Heertje, emiritus hoogleraar staathuishoudkunde aan de juridische faculteit van de Universiteit van Amsterdam. Tevens bijzonder hoogleraar in de geschiedenis van de economische wetenschap en lid van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen.

Rick van der PloegProf.dr. F. van der Ploeg, staatssecretaris voor cultuur en media in het Kabinet-Kok II. Rick van der Ploeg is tegenwoordig hoogleraar economie, University of Oxford en hoogleraar politieke economie, Amsterdam School of Economics, Universiteit van Amsterdam.

Coöperatie Kunst Reserve Bank — Overtoom 256, 1054JA Amsterdam — T. 06 1226 3331 — info@kunstreservebank.nl